Các bậc phụ huynh và các cháu thân mến!
Lâu quá rồi Dinh mới viết một bài cho Blog của lớp. Dinh
luôn mong muốn có thể tham gia vào Blog của lớp nhiều hơn. Được ngồi viết và
tâm sự với các bạn là một niềm vui mà. Theo “truyền thống” thì Dinh lại viết về
đề tài học tập, mong các bạn và các cháu cùng đọc nhé. Chủ đề hôm nay Dinh viết
về Tiềm thức và một số ứng dụng của nó trong học tập.
Trong cuộc sống đa số chúng ta đều trải qua một hiện
tượng tương tự thế này: chiều hôm trước gặp lại một người quen, nhưng do lâu
không gặp nên khi gặp thì quên mất tên người đó. Hỏi lại người đó tên gì thì
thực là “sự thóa mạ đối với tình cảm của 2 người”. Cố nhớ lại tên người quen
thì nhớ mãi không ra. Sáng hôm sau ngủ dậy, còn nửa tỉnh nửa mê thì tên người
quen tự nhiên ùa tới, nhớ ra. Trong học tập nói chung và giải toán nói riêng
cũng vậy. Có bài toán tối hôm trước nghĩ mãi không ra, ngủ dậy, tự nhiên lóe ra
cách giải. Kể cả trong cuộc sống làm việc, có những điều thật khó khăn, rối rắm
nghĩ mãi mà chưa biết làm sao nhưng nếu cứ bình tĩnh gác lại thì ngày hôm sau
sự việc lại sáng tỏ và có thể lại có cách giải quyết. Đúng như một câu ngạn ngữ
nói rằng “Qua một đêm ngủ người ta trở lên sáng suốt hơn”. Giải thích các hiện
tượng trên, các nhà khoa học đều nhất trí rằng đầu óc con người ngoài hoạt động
của Ý thức (cố nhớ tên người quen, cố giải bài toán) còn có hoạt động của một
bộ phận khác gọi là Tiềm thức. Khi ta ngủ hoặc nghỉ ngơi, Ý thức không còn nghĩ
đến vấn đề hay bài toán nữa nhưng Tiềm thức thì vẫn nghĩ, sàng lọc thông tin và
đưa ra câu trả lời. Chính vì vậy mà khi vừa thức dậy ta mới nhớ ra tên người
quen hay tìm ra cách giải bài toán. Nếu quả như vậy thì Tiềm thức đúng là một
người bạn đồng hành thầm lặng, tận tụy và tốt bụng.
Người ta cũng thấy được một khía cạnh khác liên quan
đến Tiềm thức. Ví dụ khi giải một phương trình, làm một biến đổi đại số, vận
dụng một định lý toán học,…nhiều động tác được thực hiện một cách gần như tự
động. Trước một biểu thức đại số, có thể có hàng trăm phép biến đổi. Nếu người
giải toán liệt kê tất cả các cách biến đổi có thể có rồi lập luận một cách “có
ý thức” để biết nên dùng cách nào thì có khi phải mất cả ngày mới tiến được một
bước nhỏ. Nhưng không cần liệt kê như vậy mà đa số người giải có thể nhận biết
ngay nên dùng phép biến đổi nào là hợp lý nhất để đạt kết quả. Sự nhạy cảm tự
động như vậy, theo các nhà khoa học, là nhờ hoạt động của Tiềm thức. Hoạt động
của Ý thức mà không có sự hỗ trợ của Tiềm thức thì sẽ chậm như rùa.
Người ta cũng ví Tiềm thức như một cái kho cùng với
người giữ kho. Khi thu được vật gì, ta giao cho anh này xếp vào kho, và mỗi khi
cần thì tức khắc anh ta đưa lại cho ta. Khi giao cho anh ta thì nói chung ta
yên tâm, không phải bận bịu đến vật ấy nữa. Nhờ đó mà Ý thức được giải tỏa khỏi
sự căng thẳng, trí óc đỡ mệt mỏi vì luôn luôn phải cố gắng. Trái lại, nếu không
có Tiềm thức thì cũng ví như ta mất đi cái kho và người coi kho, khi thu được
vật gì thì phải bo bo giữ lấy và sẽ dẫn đến quá sức, trước sau gì cũng bi quỵ.
Sự tồn tại của Tiềm thức được các nhà khoa học rất
quan tâm trong các quyển sách viết về Phương pháp giải toán và tư duy. Ví dụ G.Polia
(trong cuốn “Giải một bài toán như thế nào”) hay GS Bùi Tường (trong cuốn “Để
học tốt hơn – chủ yếu môn toán”*) đã giành sự
quan tâm cho chủ đề này. Thậm chí trong cuốn sách rất mỏng nhưng nổi tiếng “Kỹ
thuật sáng tạo ý tưởng trong kinh doanh”, tác giả, tiến sĩ James Webb Young,
còn đưa việc sử dụng Tiềm thức thành một bước để phát sinh ý tưởng (sau bước
thứ nhất là thu thập thông tin và dữ liệu về vấn đề và bước thứ hai là xem xét
kỹ thông tin và dữ liệu đó). Vấn đề đặt ra là làm thế nào để khai thác được
hoạt động của Tiềm thức một cách hợp lý, giúp ích cho học tập và làm việc. Các
tác giả đưa ra một số kết luận và lời khuyên sau, Dinh xin tóm lược lại:
1. Tiềm thức luôn có mặt và nâng đỡ từng bước đi của người
học.
Khi giải quyết một vấn đề khó không hiểu được trong
học tập (cũng như khi làm việc), có thể người học đã rất cố gắng nhưng không đi
đến kết quả. Ban đầu người học cảm thấy có một số ý trong việc giải quyết vấn
đề nhưng càng sau đó thì con đường càng bế tắc, mọi thứ như là một mớ bòng
bong. Người học đâm ra nản chí. Lúc này người học nên biết dựa vào Tiềm thức,
tin tưởng ở nó, thì rất có thể ngày hôm sau có thể vượt qua khó khăn, hiểu rõ
và giải quyết được vấn đề.
Biết dựa vào Tiềm thức, tin tưởng vào nó nhưng người
học cũng lưu ý rằng chỉ có những bài toán hay vấn đề đã tập trung suy nghĩ
nhiều thì khi trở lại mới được biến đổi và sáng ra. Chỉ có sự cố gắng có ý thức
và lao động trí óc mới kích hoạt Tiềm thức làm việc. Vì vậy mà người ta cho
rằng câu chuyện kể Newton Newton
2. Nghỉ ngơi tích cực sau khi làm việc trí óc thì Tiềm
thức mới hoạt động tốt.
Với những bài toán hay vấn đề khó, suy nghĩ nhiều mà
không tìm ra lời giải, nhiều người học trở lên buồn bực, đứng lên, ngồi xuống,
không thiết nghĩ đến việc gì khác, nghỉ ngơi cũng không thoải mái. Đúng ra là
không nên như vậy. Nếu sau khi suy nghĩ tích cực mà không đạt kết quả thì nên
nghỉ ngơi giải trí hoàn toàn. Giải trí như vậy sẽ giúp cho Tiềm thức hoạt động
tốt hơn và khi quay lại bài toán bạn thường sẽ có được những ý mới.
3. Chuẩn bị bài trước khi nghe giảng sẽ giúp tận dụng
được hoạt động của Tiềm thức
Nếu người học chuẩn bị bài, suy nghĩ và đặt câu hỏi về
chủ đề trước khi nghe giảng thì khi đó Tiềm thức đã được kích hoạt. Khi nghe
giảng sẽ hiểu và nhớ nội dung tốt hơn. Ngược lại nếu không có chuẩn bị trước,
khi nghe giảng cố gắng hiểu ngay và nhớ ngay thì như vậy đối với những điều học
được, gần như chỉ đơn độc có Ý thức làm việc, còn Tiềm thức gần như ngủ yên.
Tình trạng như vậy được ví như người học “bị tước hết vũ khí” vậy.
4. Làm bài tập giúp khai thác hoạt động của Tiềm thức tốt
hơn.
Như Dinh đã trình bày ở trên, Tiềm thức giúp cho việc
giải toán được tự động và nhanh nhạy. Nó cũng như một cái kho và người coi kho.
Vậy khi học tập phải tìm cách chuyển kiến thức từ Ý thức sang cho Tiềm thức. Nhưng
chuyển bằng cách nào? Theo các tác giả thì kiến thức có thể chuyển vào Tiềm
thức bằng cách áp dụng vào các bài tập đa dạng khác nhau (hay ứng dụng vào các
tình huống thực tế khác nhau); sự vận dụng đó phải kèm theo sự suy nghĩ chủ
động, do một nhu cầu thúc đẩy và vào thời gian không dồn dập một lúc mà nhiều
lần tương đối cách nhau.
Dinh có một người bạn khá giỏi về học thuật (bạn nhận
bằng Tiến sĩ tại Mỹ và là một chuyên gia kinh tế hàng đầu rất có uy tín hiện
nay). Có lần ngồi trò chuyện, bạn nói rằng người học đúng phương pháp thì càng
học người càng nhẹ nhõm còn học sinh hiện nay thì đa số càng học càng thấy khổ
sở nặng nề. Dinh nghĩ có tình trạng như vậy là vì các cháu bây giờ bị bắt học
nhiều quá, học do thúc ép mà không có sự chủ động, không do nhu cầu tự thân,
học nhồi nhét và dồn dập. Vậy thì Tiềm thức không được khai thác. Không có cái
kho và người giữ kho nên cái gì cũng phải giữ, kiến thức nào cũng phải nhớ
(thuộc lòng). Làm gì mà các cháu không thấy vất vả, nặng nề. Không biết các bậc
phụ huynh và các cháu có đồng tình với ý kiến đó không?
5. Học tập đều đặn giúp khai thác hoạt động của Tiềm thức
tốt hơn.
Như trong mục 4. Dinh đã trình bày thì việc chuyển
kiến thức vào Tiềm thức có một ý nghĩa lớn trong học tập. Vì vậy việc dạy và
học cũng thường được thiết kế sao cho sự kết hợp giữa Ý thức và Tiềm thức được
tốt nhất, mở đường cho hoạt động của Tiềm thức phát huy tác dụng. Học sinh nghe
giảng trên lớp, về nhà ôn lại bài, sắp xếp lại kiến thức, vận dụng lý thuyết
vào làm bài tập, lên lớp tham gia chữa bài tập, vận dụng kiến thức cũ để giải
quyết một vấn đề mới,…Nhờ những hoạt động này mà kiến thức ngày càng được sáng
tỏ và chuyển dần vào Tiềm thức. Việc thiết kế học tập như trên đòi hỏi người
học phải học tập một cách đều đặn thì mới tận dụng được sự hoạt động của Tiềm
thức. Nếu học không đều đặn, chỉ tập trung học vào lúc kiểm tra và thi cuối kỳ
thì cả năm người học luôn ở tình trạng “bị tước hết vũ khí”.
Rất nhiều điều trình bày trên Dinh nghĩ các bậc phụ
huynh đã biết và khuyên các cháu áp dụng. Dinh hy vọng bài viết đã diễn giải và
làm rõ được một số điều. Dừng lời, Dinh xin chúc các bậc phụ huynh và các cháu làm
việc và học tập luôn vui vẻ, thành công.
Đà Nẵng, 17/11/2012
Đinh Ngọc Dinh
--------------------------
* Quyển “Để học tốt hơn – chủ yếu môn toán” của GS Bùi
Tường bạn Tuyển cho Dinh mượn đọc hồi năm lớp 12. Rất cảm ơn Tuyển. Gần đây
Dinh có đọc lại. Quyển sách viết từ khoảng 30 năm trước nhưng rất hay.
